Medal Samorządu Województwa Małopolskiego „Polonia Minor” dla Biura Wystaw Artystycznych „U Jaksy” i Srebrna Odznaka Honorowa Województwa Małopolskiego „Krzyż Małopolski” dla jej dyrektora, Pawła Olchawy, są potwierdzeniem zasług miechowskiego środowiska dla narodowej kultury i podziękowaniem za pracę na rzecz budowania społeczeństwa obywatelskiego, wzbogacającego dorobek całego regionu. Te wyjątkowe wyróżnienia wręczyli, podczas uroczystej gali 15 maja, marszałek Województwa Małopolskiego Łukasz Smółka, wicemarszałek Iwona Gibas i radny Województwa Małopolskiego Mirosław Dróżdż.
Relację z tego wydarzenia znajdą Państwo w najnowszym wydaniu Wieści Miechowskich. Poniżej publikujemy natomiast garść refleksji w jubileuszowym roku miechowskiej kultury.
W bieżącym roku miechowskie Biuro Wystaw Artystycznych „U Jaksy” obchodzi trzy rocznice. Przede wszystkim 40-lecie założenia Galerii – tej ważnej w życiu miasta i regionu placówki, a ponadto 15-lecie objęcia opieki nad Dworkiem „Zacisze”, a także 15-lecie utworzenia Domu Pracy Twórczej im. Stefana Żechowskiego w XIX-wiecznej kamienicy w Rynku. Główne uroczystości zaplanowano na piątek 15 maja, dokładnie w przeddzień rocznicy pierwszego wernisażu, ale przeróżne imprezy, spotkania i wystawy organizowane będą przez cały rok.
Miechowskie BWA
W ramach jubileuszowego roku planowane jest spotkanie autorskie Marka Hołdy, który także w tym roku obchodzi 45-lecie pracy twórczej, a 25 kwietnia kończy 70 lat. Będzie możliwość zaprezentowania jego dorobku artystycznego, poznania ciekawych momentów z jego bogatego życiorysu, porozmawiania z samym artystą, jakże ważnym dla środowiska.
Wielkimi krokami zbliża się także główna jubileuszowa data, bowiem 16 maja przypada 40. rocznica pierwszej wystawy w Galerii „U Jaksy”, kiedy szeroka publiczność miała okazję poznać bliżej twórczość, pochodzącego z Książa Wielkiego, Stefana Żechowskiego – wybitnego malarza i rysownika. To wydarzenie uważane jest za początek działalności placówki. Cały czas w tym samym miejscu, w zabudowaniach poklasztornych, w piwnicach, które w celu utworzenia galerii zostały odremontowane i zaadaptowane.
Pierwszym i długoletnim dyrektorem Galerii była Krystyna Olchawa. Placówka powstała początkowo jako filia BWA w Kielcach, kiedy jeszcze Miechów należał do województwa kieleckiego. Po reformie administracyjnej przez kilkanaście lat podlegała pod Małopolskie BWA, a od 2008 roku działa samodzielnie, będąc samorządową instytucją kultury Gminy i Miasta Miechów, finansowaną z jej środków przy równoczesnym wsparciu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego, a w zakresie Międzynarodowych Plenerów Malarskich „Barwy Małopolski” przez Starostwo Powiatowe w Miechowie.
- W jubileuszowym roku chcemy ten czterdziestoletni dorobek Galerii pokazać szerokiemu kręgowi odbiorców. Chcemy pokazać Miechów, jak był widziany i przedstawiany przez artystów na przestrzeni tych lat – wyjaśnia dyrektor Paweł Olchawa. - A dokumentują to różnorodne prace, tworzone m.in. podczas 26 już międzynarodowych plenerów malarskich. Będą to obrazy zarówno ze zbiorów samej Galerii, jak też ze zbiorów prywatnych. To ważne wydarzenie, podsumowujące cztery dekady działalności, podczas których zorganizowano w sumie 483 wystawy.
Działalność miechowskiego BWA nie ogranicza się jedynie do nich. Tylko w ostatnich dziesięciu latach przeprowadzono tutaj 899 pogadanek o sztuce (m.in. dla uczniów okolicznych szkół), prawie 70 wykładów i 236 warsztatów plastycznych. Do tego dochodzą opracowane i wydane katalogi, albumy, mnóstwo różnych artykułów, audycji radiowych, szczególnie w Radiu Kraków, gdzie redaktor Jan Stępień w audycji „Pejzaże regionalne” promuje lokalną kulturę. W przestrzeni wirtualnej dostępne są już 44 spacery wirtualne, uwieczniające wystawy czasowe i stałe, pokazujące obiekty BWA „U Jaksy” i panoramę Miechowa, które można oglądać po latach, z różnych zakątków świata.
Oprócz działalności wystawienniczej jest też aktywność muzyczna. Co roku organizowanych jest kilka koncertów, dzięki którym mieszkańcy Miechowa mogli oklaskiwać m.in.: Marka Grechutę, Grzegorza Turnaua, Andrzeja Sikorowskiego, Barda z Nowej Zelandii Noela Couttsa, muzyków z Burkina Faso, Francji i wielu innych stron świata, zespoły L.Stadt, Cheap Tobacco, Limboski & Wiśnia, Hard Times, Que Passa, Tempero. To tylko koncerty „pełnometrażowe”, bo niemal zawsze wernisaż kolejnej wystawy dopełnia oprawa muzyczna w wykonaniu ciekawych artystów.
A wszystko to dzięki codziennej pracy sześciu osób, które pracują w sumie jedynie na 4,65 etatu! - Pracujemy na to, żeby cały czas instytucja promowała sztukę i kulturę. I żeby ludzie mogli mieć z nią kontakt – podsumowuje dyrektor BWA.
Tak więc – najpierw była Galeria „U Jaksy”, a potem, po 22 latach, kiedy została instytucją kultury Urzędu Gminy i Miasta w Miechowie, BWA rozwinęło swoją działalność. Najpierw w 2009 roku ekspozycja prac Stefana Żechowskiego została przeniesiona do pomieszczenia w kamienicy w Rynku, a następnie w 2011 roku, po przydzieleniu BWA większej części tego budynku, przerodziła się w Dom Pracy Twórczej. W tym samym roku pod zarząd BWA został powierzony Dworek „Zacisze”.
Wszystkie te obiekty, przed przekazaniem ich na cele kultury, wymagały gruntownych remontów i przystosowania do celów wystawienniczych. Zaczęło się od adaptacji piwnic poklasztornych, by stworzyć jakże klimatyczne wnętrze miechowskiej Galerii. Kiedy miał powstać Dom Pracy Twórczej trzeba było wymienić dach i odnowić elewację od strony Rynku, a było to możliwe dzięki środkom gminnym, a także pozyskanym z zewnątrz, głównie z programów celowych Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Województwa Małopolskiego, jak też wsparciu licznych sponsorów.
W 2021 roku w BWA „U Jaksy” przeprowadziło remont wschodniej części strychu w Domu Pracy Twórczej z przeznaczeniem na magazyn dzieł sztuki i archiwum, który został sfinansowany ze środków Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014–2020, wdrażanego przez Miechowskie Stowarzyszenie Gmin Jaksa.
W 2025 roku zrealizowano zadanie pod nazwą „Remont oraz wymiana wyposażenia Biura Wystaw Artystycznych „U Jaksy”, które zostało dofinansowane ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, w ramach programu Infrastruktura kultury 2025, pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego. Z tych środków finansowych wykonano remont Galerii i Domu Pracy Twórczej, zakupiono wyposażenie biurowe i sprzęt niezbędny do prowadzenia warsztatów plastycznych w Dworku „Zacisze” oraz innych zajęć kulturalnych, w tym stoły dostosowane do potrzeb osób z niepełnosprawnościami.
W bieżącym roku BWA zakupiło do Galerii „U Jaksy”: krzesło ewakuacyjno - transportowe dla osób z niepełnosprawnościami, stoliki, pianino, oświetlenie do sal wystawienniczych, lampy do pomieszczenia biurowego. Zrealizowane zadanie pod nazwą „Doposażenie obiektów Biura Wystaw Artystycznych „U Jaksy” zostało dofinansowane ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Infrastruktura kultury 2026.
Od czasu jak BWA „U Jaksy” zarządza Dworkiem „Zacisze”, przede wszystkim został on wyposażony w XIX-wieczne meble i inne przedmioty użyteczności codziennej, pochodzące od darczyńców. W 2017 roku przeprowadzono fumigację całego obiektu z funduszy uzyskanych w ramach programu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Ochrona zabytków”. Kolejne prace modernizacyjne tego obiektu były przeprowadzone w 2022 roku z budżetu Gminy Miechów oraz ze środków pozyskanych z Rządowego Funduszu Inwestycji Lokalnych, dzięki którym zostało wymienione pokrycie dachowe wraz z instalacją odgromową, zabezpieczono drewniane ściany i wykonano modernizację ogrodzenia.
Dom Pracy Twórczej
Od piętnastu lat funkcjonuje w Rynku Dom Pracy Twórczej im. Stefana Żechowskiego. Tutaj prezentowane są wystawy stałe. Obok rysunków i obrazów patrona znajduje się „Galeria Sztuki Współczesnej”, gdzie prezentowane są głównie prace, które powstały podczas Międzynarodowych Plenerów Malarskich „Barwy Małopolski”. Można także zapoznać się z pracami profesora Wincentego Kućmy eksponowanymi w „Galerii pod Witrażem”, a także podziwiać witraż „Światło w cieniu”, który Profesor zaprojektował specjalnie dla tego miejsca. Jest też „Galeria Saint-Tropez”, prezentująca twórczości Stanisława Sachy Stawiarskiego, artysty urodzonego w pobliskim Śladowie. Jej nazwa nawiązuje do francuskiej miejscowości w Prowansji, gdzie artysta spędził większość swojego życia. Na jego obrazach możemy podziwiać niezwykłe niebo tamtego regionu, architekturę i nadmorskie pejzaże.
W Domu Pracy Twórczej, oprócz tego, że eksponowane są wystawy stałe, odbywają się wszelkie spotkania autorskie, projekcje filmowe, wykłady, w tym te, które weszły do tradycji tego miejsca i cieszą się dużym zainteresowaniem, czyli z ojcem Eugeniuszem Grzywaczem, opowiadającym o sztuce i teologii. Tutaj organizowane są również warsztaty plastyczne, artystyczne dla dzieci i młodzieży.
Korzystając ze zgromadzonych zasobów, BWA „U Jaksy” zorganizowało ponadto pięć wystaw stałych na terenie Miechowa poza obiektami własnymi. Są to: wystawa zbiorowa „Barwy Małopolski dla Jana Pawła II” oraz Antoniego Wróblewskiego „Monstrancje Polne i Krzyże Pamiętne” w zabudowaniach poklasztornych; „W poszukiwaniu formy pomnika Miechowity” – rysunki Wincentego Kućmy, „Miechów. Ołówkiem i węglem” Władysława Szczepańskiego oraz „Miechów w malarstwie współczesnych artystów” eksponowane w Urzędzie Gminy i Miasta w Miechowie.
Trochę informacji o dworku
BWA „U Jaksy” zarządza tym obiektem od 15 lat, wykorzystując go do organizacji spotkań ze sztuką, warsztatów, wystaw, koncertów, plenerów malarskich i rzeźbiarskich oraz spotkań o charakterze patriotycznym, bowiem dworek jest przecież świadkiem historii naszego regionu. Gości więc także często grupy pragnące poznać dzieje Miechowa i okolicy.
Kiedyś był trochę poza miastem, teraz usytuowany jest niemal w jego centrum. Najprawdopodobniej pierwszymi jego właścicielami byli bożogrobcy, ale w latach 40. XIX wieku kupił go rachmistrz powiatowy, szlachcic, Maurycy Tytus Kulczycki herbu Sas (1804–1878) i był własnością jego rodziny przez prawie 100 lat. Podczas powstania styczniowego Maurycy pełnił nawet funkcję naczelnika powiatu i to dzięki niemu dworek stoi do dziś. Przekazy historyczne podają, jak to podczas bitwy miechowskiej w 1863 roku, wojska rosyjskie miały rozkaz spalić miasto. Żołnierze przyszli także pod dworek, ale Maurycy Tytus Kulczycki przekonał ich, że w zasadzie stoi on już poza jego granicami, a ponieważ swoje argumenty poparł sakiewką i gorzałką, dworek udało się uratować.
Tablica epitafijna pierwszego historycznego właściciela dworku znajduje się w Bazylice Grobu Bożego w Miechowie, w nawie północnej. Po śmierci Kulczyckiego dworek przeszedł w ręce drugiej jego żony – Józefy, a po jej śmierci właścicielem został syn, Julian Kulczycki. W roku 1973 ostatni właściciel, Maciej Gajewski, sprzedał dworek Skarbowi Państwa; od tamtej pory stanowi własność gminy.
W latach 1981–1994 w dworku działało Muzeum Kościuszkowskie, będące filią Muzeum Regionalnego, prowadzonego przez Miechowski Oddział PTTK. Eksponowane obiekty przedstawiały życie i działalność Tadeusza Kościuszki, ze szczególnym uwzględnieniem bitwy pod Racławicami. Jej przebieg przedstawia kolorowa fotokopia „Małej Panoramy Racławickiej” – dzieła Wojciecha Kossaka i Jana Styki, eksponowana także obecnie.
Obiekt jest zabytkowy i jego wnętrze wyposażone zostało w przedmioty z XIX i początku XX wieku. Jak informuje dyrektor BWA, przy kompletowaniu wyposażenia dużym wsparciem było zaangażowanie Bronisława Nowaka, prowadzącego wspólnie z Jarosławem Mudynem firmę „Aladyn”. To oni ufundowali i przekazali mnóstwo przedmiotów – mebli, lamp, waz, które stanowią obecnie ekspozycję stałą, razem z przedmiotami przekazanymi przez, pochodzącego z Miechowa, ambasadora tytularnego Jerzego Drożdża. Są też eksponaty przekazane przez potomków Maurycego Kulczyckiego – Jerzego Sas-Kulczyckiego, Maurycego Bruna Kulczyckiego i Małgorzatę Raduszewską, a także wiele innych przedmiotów podarowanych przez mieszkańców, w tym obraz przedstawiający Tadeusza Kościuszkę, ofiarowany przez panią Ewę Zarembę.
Od 2016 roku BWA „U Jaksy” podjęło działania w celu utworzenia dodatkowej nowoczesnej przestrzeni do celów kulturalnych przy Dworku „Zacisze”, które były inspirowane i zapoczątkowane przez architektów Izabelę i Andrzeja Fedaków. W styczniu 2026 roku Zarząd Województwa Małopolskiego zatwierdził dofinansowanie dla Gminy i Miasta w Miechowie z projektu Fundusze Europejskie dla Małopolski 2017–2027 na przebudowę i rozbudowę obiektu przy ulicy Polnej, pod numerem 3, który znajduje się przy dworku. Plany zakładają, że do końca przyszłego roku powstanie tam Centrum Sztuki i Edukacji przy Dworku „Zacisze” w Miechowie, z pomieszczeniami, zapleczem i toaletami. To bardzo pomoże w bieżącym wykorzystaniu obiektu na cele szeroko rozumianej kultury. W dziele tym Galerii BWA „U Jaksy” pomagać będzie stowarzyszenie Grupa Miechowska, która jest partnerem podczas realizacji tego zadania. Równolegle z pracami budowlanymi, będzie też realizowana tzw. „rewitalizacja społeczna”, która w założeniach ma łączyć pokolenia, organizować zajęcia artystyczne, nie tylko w samym dworku, ale również na terenie całego Miechowa, słowem – działać na rzecz integracji i przekazywania wiedzy. - Powstające centrum umożliwi w pełni wykorzystanie zarówno dworku, jak też całego otoczenia, uzupełni i rozwinie jego możliwości – mówi Paweł Olchawa. Podczas rozmowy pokazuje archiwalną mapkę, na której ukazany jest dworek oraz dwa budynki gospodarcze usytuowane prostopadle do niego. Do naszych czasów przetrwał tylko ten pierwszy budynek i jego rewitalizacja właśnie się rozpoczyna.
Wrażliwość potrzebna jest każdemu
- Wszyscy, którzy do nas przyjeżdżają, mówią, że mamy naprawdę fajną publiczność, która czuje i jest nauczona odbierać sztukę. Po prostu myślę, że część Miechowian wzrastała razem z Galerią BWA „U Jaksy” – zwierza się Paweł Olchawa. Bardzo często są to osoby, które chodziły tutaj na zajęcia artystyczne, potem wybierały kierunki zawodowe, z którymi wiązały się na całe życie, a byli to np. architekci krajobrazu, choć wspomina także osobę, która skończyła Akademię Filmową w Łodzi. - Wypracowały sobie pewną wrażliwość, a ona jest potrzebna w każdym zawodzie. To umiejętność dostrzegania małych niuansów, szczegółów, różnic, pewnego łączenia ich z całością, też odnajdywania się w tym, co nas otacza, także w sztuce, która gdzieś jest wokół nas. Ona w zasadzie jest wszędzie, bo wszystko, co nas otacza – oprócz natury – to jest wymysł człowieka. Uzmysławiamy sobie wiele rzeczy poprzez kontakt ze sztuką.
Słucham dalej słów dyrektora, które stają się coraz głębsze, coraz poważniejsze: - Cały rozwój człowieka idzie w jakimś kierunku, żeby on się stawał lepszy. Bo właśnie sztuka, kultura, to jest to dobro, w którego kierunku chcemy iść. Niestety, człowiek nie tylko dobre rzeczy wymyślił, ale jednak sztuka zawsze jest postrzegana jako ta dobra. Kiedyś w ogóle było określenie „sztuki piękne”. Oczywiście, na przestrzeni wieków zmieniały się mody, style i wrażliwości, a z wieloma gatunkami można by polemizować, czy faktycznie są takie piękne, bo dopiero później okazało się, że brzydota też może być piękna. I te granice sztuki trochę za bardzo się poszerzyły, że nie wiemy, gdzie się zaczynają, gdzie się kończą. Niektórzy artyści, chcąc zwrócić na siebie uwagę, dość daleko odeszli od utrwalonych kanonów piękna. Nie zawsze to były mądre rzeczy, ale te poszukiwania pozwalały odnaleźć nowe pola, nowe drogi. Niektóre z nich okazały się martwe i odeszły w niepamięć. Ale jednak, mimo wszystko, sztuka nas uszlachetnia i poszerza nasze horyzonty – nie ma wątpliwości Paweł Olchawa. – Lepiej iść do galerii niż na wojnę. To na pewno – dodaje po chwili…